Rabu, 10 April 2024

AKAL BUDI MELAYU

 

Akal Budi Melayu

OLEH ATIQAH ABD RAHIM

 

Sesi Wacana Ilmu 2020 Siri Kedua telah bersiaran langsung menerusi laman Facebook rasmi Dewan Bahasa dan Pustaka Malaysia pada 15 Julai 2020 yang lalu. Sesi bicara yang berjudul “Akal Budi Melayu” telah disampaikan oleh Profesor Dr. Nor Hashimah binti Jalaluddin, pensyarah Program Linguistik, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Kebangsaan Malaysia.

Profesor Dr. Nor Hashimah mendefinisikan akal budi sebagai cara kita memberi makna dan mentafsir alam sekeliling dengan menggunakan akal fikiran. Kita perlu melibatkan intelektual atau yang lebih tepat dirujuk sebagai akal budi bagi mencapai makna yang sebenar. Beliau merujuk buku Datuk Dr. Hassan Ahmad yang bertajuk “Bahasa dan Pemikiran Melayu”. Buku tersebut menceritakan tentang metafora Melayu atau kiasan Melayu tradisional seperti peribahasa dan pantun. Metafora Melayu perlulah dikaji dari perspektif saintifik dan falsafah di sebalik penciptaannya. Banyak pengajaran dan nasihat yang dapat ditemukan daripada hubungan intelektual metafora tersebut dengan penciptanya.

 Kiasan Melayu menuntut tafsiran dan pemikiran aras tinggi untuk memahami maksud yang hendak disampaikan. Profesor Dr. Nor Hashimah memetik kata-kata Dr. Syed Taufiq al-Attas yang mengatakan bahawa bahasa Melayu ialah bahasa yang bersifat saintifik kerana memerlukan akal dan fikiran untuk mentafsir serta mengupas maknanya. Beliau memberikan beberapa contoh bagaimana peribahasa, simpulan bahasa dan pantun yang dihasilkan telah membuktikan tingginya aras intelektual penciptanya dan pengguna bahasa Melayu.

Peribahasa bagai isi dengan kuku yang bermaksud keakraban dalam perhubungan atau persahabatan. Beliau mempersoalkan mengapa tidak diciptakan peribahasa lain, contohnya, bagai bibir dengan gigi. Apabila beliau mencari kata kekunci “kuku” di laman sesawang Kementerian Kesihatan Malaysia, terdapat pelbagai masalah kesihatan yang boleh dihubungkan dengan warna kuku seseora

ng. Sebagai contohnya, kuku yang berwarna putih dan dilingkari dengan warna hitam adalah petanda awal kepada penyakit hepatitis dan penyakit kuning. Kuku dan bibir yang berwarna kebiruan mempunyai penyakit jantung berlubang. Kuku yang berwarna kekuningan bagi seorang perokok pula ialah petanda awal kepada jangkitan kulat. Manakala, kuku yang tidak rata dan mempunyai lubang-lubang kecil menunjukkan penyakit keradangan artritis atau sinonimnya dipanggil radang sendi. Hasil kajian beliau ini menunjukkan bahawa orang Melayu bijak mencari analogi yang paling rapat dengan tubuh badan dan sekelilingnya. Kepentingan menjaga kesihatan dapat dilihat daripada warna kuku dan telah dikaitkan dengan betapa rapatnya hubungan antara isi dengan kuku, yang dianalogikan dengan hubungan yang rapat dalam perhubungan atau persahabatan.

 Contoh yang kedua ialah mulut tempayan yang bermaksud orang yang tidak boleh menyimpan rahsia. Tempayan kebiasaannya diletakkan di dapur dan dibiarkan terbuka tanpa penutup. Ciri yang sama juga ditunjukkan oleh periuk. Walaupun tertutup rapat dengan penutup, makanan yang panas dalam periuk tersebut lama-kelamaan akan menyamai suhu bilik. Yang sebaliknya, tempayan yang sememangnya tidak mempunyai penutup menunjukkan rahsia yang disimpan pasti akan terlepas.

 Seterusnya, peribahasa kecil tapak tangan, nyiru saya tadahkan yang bermakna berbesar hati dengan pemberian orang. Persoalannya, mengapakah memilih nyiru dalam peribahasa ini? Nyiru ialah alat yang digunakan di sawah padi dan berfungsi untuk menampi beras daripada sekam. Selepas menumbuk padi menggunakan alu dan antan, padi akan ditampi. Beras diambil manakala sekam dijadikan bahan bakar seperti membakar labu sayung, menghalau serangga atau nyamuk dan menyalai ikan yang ditangkap. Mengapakah sekam perlu dibuang? Ciri sekam ialah miang, tajam, liat dan tidak boleh dimakan. Fungsi nyiru ini diibaratkan apabila orang memberi kita sesuatu, dinasihatkan supaya memikirkan terlebih dahulu sekiranya mempunyai unsur miang, tajam dan liat yang memudaratkan kita. Peribahasa ini mengajar kita supaya berhati-hati dengan pemberian orang. Begitu juga dengan berita palsu yang dikongsikan di media sosial. Gunalah nyiru untuk menampi apa yang dibaca dan akal fikiran untuk menilai sama ada berita tersebut sahih atau palsu.

Peribahasa menanam tebu di tepi bibir juga dilihat agak janggal dan tidak masuk akal tetapi mempunyai makna yang tersendiri. Bibir ialah anggota badan manusia yang digunakan untuk bertutur. Manakala, air tebu rasanya manis. Persoalannya, mengapakah memilih tebu? Menurut beliau, ciri tebu lebih kurang sama dengan sekam. Beliau memperincikan struktur tebu yang daunnya kasap, berduri dan miang. Kulitnya liat dan kita perlu menggigit dan mengunyahnya dengan gigi untuk mendapatkan air tebu yang manis. Hampasnya tidak dimakan kerana bersifat tajam dan boleh memudaratkan diri. Pada zaman sekarang, kulit tebu dimasukkan ke dalam mesin untuk diambil airnya. Dalam erti kata lain, walaupun rasa tebu manis tetapi boleh memudaratkan diri kita, perkara ini boleh dianalogikan dengan menabur janji manis melalui kata-kata yang boleh memudaratkan.

Perbincangan menarik tentang falsafah di sebalik penciptaan metafora Melayu ini mengundang Profesor Dr. Nor Hashimah untuk mempersoalkan anak muda kini yang suka mencipta peribahasa baharu di media sosial. Antaranya ialah kecil tapak tangan, padang bola saya tadahkan; mendengarkan guruh di langit, segala timba dan baldi saya keluarkan; dan ada udang di sebalik mi. Beliau mengulas keupayaan anak muda ini mencipta peribahasa baharu yang tidak ada unsur falsafah dan sebab kukuh peribahasa itu diciptakan. Anak muda ini hanya suka mencipta peribahasa yang mempunyai rima yang menarik perhatian pengikut laman media sosial. Malangnya, peribahasa tersebut tidak kekal lama dan bersifat relevan. Yang kekal hanya peribahasa Melayu lama yang penuh berprinsip.

Profesor Dr. Nor Hashimah juga mengupas tentang ulam-ulaman sebagai objek dalam pantun Melayu. Beliau telah mengedarkan borang soal selidik dalam kajiannya tentang keutamaan memilih ulam yang dimakan. Hasil kajian beliau menunjukkan masyarakat di negari-negeri utara lebih menggemari makan ulam-ulaman berbanding dengan negeri kelahirannya, iaitu Johor yang hanya menghidangkan timun atau pegaga sebagai ulam-ulaman dalam juadah harian. Beliau menjelaskan hal ini berkemungkinan disebabkan oleh topografi negeri Johor yang mempunyai tanah berasid yang hanya sesuai untuk penanaman getah dan kelapa sawit. Berbeza dengan negeri-negeri di utara yang bertanah pamah dan sesuai untuk pelbagai tanaman ulam-ulaman.

Sehubungan dengan itu, beliau telah menjalankan kajian tentang hubungan kiasan Melayu dengan pemakanan orang Melayu. Beliau melihat sebab selasih, pegaga dan petai dipilih sebagai objek dalam pantun. Semua pantun yang melibatkan petai mesti dikaitkan dengan orang yang berilmu, orang perantara dan jurubicara. Apabila kita memakan petai, mulut akan berbau, bermaksud pertuturan orang berilmu yang penuh berisi. Semua pantun yang mempunyai perkataan selasih pula dikaitkan dengan kasih sayang. Selain itu, labu dikaitkan dengan ciri orang yang sombong. Cili, halia dan ketumbar dikaitkan dengan sifat panas. Daging juga bersifat panas dan boleh menyebabkan penyakit kanser. Pantun yang mempunyai perkataan daging yang  sering dikaitkan dengan sikap hipokrit, talam dua muka, menganiayai orang dan bersikap zalim. Sifat-sifat ini merupakan ciri kanser yang boleh merosakkan masyarakat.

Profesor Dr. Nor Hashimah menyimpulkan bahawa semua peribahasa dan pantun Melayu mampu dikaitkan dengan pelbagai bidang ilmu, terutamanya dalam ilmu perubatan. Metafora Melayu mempunyai daya keintelektualan yang tinggi dan pastinya relevan sepanjang zaman

ANEKDOT 10 POLITIK ANEH DAN PUISI ALADIN

 

ANEKDOT 10 POLITIK ANEH DAN PUISI ALADIN

Oleh Nassury Ibrahim

 Genre puisi adalah berbeza dengan genre rencana atau berita. Bentuk puisi mempunyai perkataan yang sedikit, berbaris pendek dan sangat ekonomi kata-katanya. Mesejnya disampaikan dalam bungkusan kata-kata yang dibolak-balikkan, berkias dan bermetafora. Membaca puisi, kita dihidangkan dengan rasa berteka-teki – antara faham dan tidak faham, antara tahu atau benar dengan tidak tahu atau tidak benar. Dan, antara bersumber dengan tidak bersumber.

Hal ini berbeza dengan genre prosa seperti rencana atau anekdot. Lebih jauh bezanya dengan genre berita. Berita memerlukan fakta yang benar dan disampaikan secara benar, tetapi puisi tidak, walaupun mesejnya diambil daripada fakta yang benar. Prosa memerlukan sumber sebagai punca kuasa, tetapi puisi tidak perlu dinyatakan walaupun diambil daripada sumber punca kuasa yang benar.

Puisi dibuai oleh perasaan dan dimatangkan oleh fikiran. Prosa dibuai dan dimatangkan oleh fikiran.

Bacalah puisi Jika Kebakaran Telah Terjadi karya Aladin Mohamad (Mingguan Malaysia, 30 Disember 2018) dan anekdot Merrepek bertajuk ‘10 hal politik aneh pada 2018’ tulisan Johardy Ibrahim. Anda akan menemui teka-teki dalam puisi dan kenyataan dalam prosa.

Johardy membariskan 10 politik aneh yang berlaku sepanjang tahun 2018. 10 politik aneh itu bersifat manis dalam masam, senyum dalam geram. Dari awal lagi Johardy menegaskan, “… kenapa ia berlaku dan dibiarkan berlaku.” Kata-kata Johardy itu menunjukkan mesej yang ingin disampaikannya berada dalam teka-teki faham dengan tidak faham, benar dengan tidak benar dalam puisi.

Dalam peribahasa, mesej Johardy itu ibarat ‘api dalam sekam.’

Bagi memudahkan pemahaman, saya kemukakan 10 politik aneh tersebut. Pertama, selepas tewaskan BN, sekarang PH berantakan. Kedua, BN kaput, semua komponen bertempiaran. Ketiga, lompat parti. Keempat, pendakwaan tanpa kertas pertuduhan lengkap. Kelima, presiden Umno dibuli. Keenam, berapa sebenarnya hutang negara? Ketujuh, menteri lupa mereka menteri. Lapan, menteri agama bermadah seloka. sembilan, menteri desak menteri sesame cabinet letak jawatan. Dan sepuluh, bos Utusan paling sekejap.

Kunci bagi membuka mesej puisi Aladin berada dalam frasa “ api dalam sekam.” Dari segi realiti kita tidak dapat melihat api tetapi tidak bermakna tiada api. Bara api berada di dalam timbunan sekam yang kelihatan sempurna. Tidak siapa menyangka api sedang membara di dalamnya. Maka, sekam itu dianggap selamat dan tidak ada sesiapapun yang menganggapnya bahaya.

Api dalam sekam itu ialah 10 politik aneh.

Secara tidak sengaja, puisi Aladin cuba mengingatkan bahaya api dalam 10 politik aneh Johardy dan Johardy pula cuba memberitahu 10 timbunan sekam yang sedang membara api di dalamnya.

Setelah 60 tahun pembangkang berusaha mengalahkan BN. Dengan bantuan semua lapisan rakyat (termasuk ahli BN) maka PH berjaya menewaskan BN. Kerajaan  PH dianggap kuat dan bersatu. Maka, rakyat menaruh harapan besar terhadap agar ‘penderitaannya’ berakhir. Malangnya, PH berantakan dalam organisasinya. Perpaduan pemimpin parti dalam PH longgar. Kolaboratif pemimpin dan menteri dalam pentadbiran PH juga longgar. Malah, pendakwaan terhadap ‘musuh’ negara (PH) juga longgar. Mereka dianggap terlupa dengan tanggungjawab dan terlupa dengan keterbalikan fungsi mereka sebagai ahli politik.

Semua itu diperhatikan oleh rakyat. Semuanya itu menjadi api dalam sekam. Pentadbiran PH menjadi sekam. Rakyat menjadi api. Bernasib baik apabila sesetengah rakyat menyuarakan ketidakpuasan dan kebimbangannya dalam facebook. Namun lebih ramai rakyat yang memendamkan ketidakpuasan mereka.

Ketidakpuasan rakyat terhadap YB P. Waytha Moorthy dan rusuhan di Kuil Maha Marianmman, Subang Jaya, merupakan api dalam sekam kepada kerajaan PH.

Aladin menegaskan bahawa pemendaman rasa ketidakpuasan rakyat terhadap pemimpin berbahaya ‘jika ada angin sekitar menghidupkannya.’ Siapakah angin sekitar? Dalam kes ini, tentunya BN atau PAS atau Parti Gabungan Sarawak.

Maka menjadi tanggungjawab PH untuk ‘memelihara keharmonian dan perpaduan’ dalam kalangan rakyat. Kerajaan PH perlu memenuhi sedaya-upaya kepuasan rakyat, terutama dari kalangan peribumi agar api dalam sekam terpadam. Lebih penting lagi, kepemimpinan PH perlu mengatasi  keberantakan dalaman parti dan antara partinya.

Jika tidak, Aladin mengingatkan, “kekesalan tak berguna lagi// jika kebakaran telah terjadi.’

Isnin, 3 Januari 2022

Melawat Arau

 Malam 30 Disember 2021 aku sampai di Arau. Esoknya, aku melawat sekitar bandar Arau. Arau merupakan Bandar DiRaja di negeri Perlis.


Perlis terletak di utara Semenanjung Malaysia bersempadanan dengan Santun, Songkla dan Kedah. Asal Perlis sebahagian daripada negeri Kedah. 

 

Terdapat lima sumber dipercayai asal-usul negeri Perlis, iaitu pertama, Phrau Loi (kelapa hanyut) yang dipendekkan bunyinya jadi 'pereleh' (Buyung Adil); kedua, daripada perkataan ‘peroleh’ yang membawa maksud kurnia daripada kerajaan Kedah; ketiga, daripada nama seorang ulama besar Nusantara bernama Tok Perlis. Kuburnya di Bukit Mengulang, Perlis; keempat, daripada perkataan ‘perlus’ iaitu tanah sawahnya mudah  ‘terperlus’; dan kelima, menurut Ahmad Ismail dan Yazid Mat nama Perlis dipercayai berasal daripada nama pokok perlis yang banyak tumbuh di kawasan pinggir sungai. 

 

Keluasan negeri Perlis sekitar 821 kilometer persegi dengan kapasiti penduduknya bancian 2010 seramai Bumiputera (194,584 atau 88.4%), Cina (17,522 atau 8%), India (2,675 atau 1.2%) dan lain-lain (5,329 atau 2.4%). Ibu negeri bernama Kangar, manakala Arau merupakan Bandar Diraja.

 Aku melawat Kangar dan bermalam di Arau pada malam 30 Disember 2021. Walaupun dikatakan terdapat 10 buah hotel terbaik di Arau, namun aku menjumpai dua hotel bajet sahaja. Keesokannya aku melawat Hub Bas Perlis, Stesen Kereta Api, Rumah Warisan Perlis dan masjid. 


Kegiatan ekonomi utama masyarakat Perlis ialah menanam padi. Buah yang paling dikenali ialah buah Pauh Harum Manis.


 

Ahad, 3 Oktober 2021

Bersolat di bawah jajahan Covid-19

Bersolat itu wajib. Dalam penjajahan Covid-19 ini, sering kali aku bermasalah untuk mencari tempat bersolat, terutama dalam perjalanan atau musafir. Surau tutup, masjid tutup, surau di stesen minyak pun tutup. Hanya dapat solat di rumah. Sering terjadi, sesampai di rumah, waktu solat sudah terlepas. Adalah terasa sangat nikmat dapat mengerjakan solat, walaupun di bahagian luar masjid. Gambar - dua orang wanita sedang bersolat di bahagian luar masjid di Tanah Merah, Kelantan, pada 26 September 2021.

 


 

Sabtu, 26 Jun 2021

Vaksin Dos 1

 

 





Mendapat Vaksin Covid-19 Dos 1 pada 23 Jun 2021 di Stadium Tertutup Kuala Selangor.


 

 

 

Jumaat, 11 Jun 2021

Jualan Gundang Buku



Dengan motor aku punggah
mutiara ilmu

berkali hari

hingga duit habis
dan jualan gundang tutup.

 

AKAL BUDI MELAYU

  Akal Budi Melayu OLEH ATIQAH ABD RAHIM   Sesi Wacana Ilmu 2020 Siri Kedua telah bersiaran langsung menerusi laman Facebook rasmi Dew...